اختصاصی / مدیر کل زمین شناسی و اکتشافات معدنی گیلان : شناسایی پنج نقطه امید آفرین طلا ، مس و سرب و روی در استان / گیلان در نقشه های پایه ، مخاطرات زمین شناسی و اکتشافات معدنی، از استان های پیشرو کشور است
کاشف اسرار – استان گیلان به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص، همسایگی با دریای کاسپین و برخورداری از ساختار زمینشناسی پیچیده، همواره نیازمند مطالعات دقیق علمی برای مدیریت مخاطرات و بهرهبرداری از منابع است.
اداره کل زمین شناسی و اکتشافات معدنی منطقه گیلان، به عنوان بازوی علمی و فنی در شناسایی و پایش مخاطرات طبیعی، نقشی راهبردی در امنیت زیر ساختهای استان دارد. با این حال، پرسشهای بسیاری پیرامون میزان اثرگذاری یافتههای این دستگاه بر تصمیمات کلان استان مطرح است
در آخرین روز تیر ماه ۱۴۰۵، به سراغ مدیر کل زمین شناسی و اکتشافات معدنی استان گیلان رفتیم تا در گفتگویی صریح، ابعاد مختلف فعالیتهای این دستگاه اجرایی ، از چالش های اکتشافی تا دغدغه های ایمنی و مدیریتی به واکاوی چالش های ساختاری، تعامل با دستگاههای اجرایی، وضعیت معادن و دغدغههای مربوط به پایداری توسعه در استان را واکاوی کنیم.
” فرشید رمضانی حساس “ در گفتوگویی تفصیلی با کاشف اسرار ضمن تشریح مأموریتهای این اداره کل، از به روز رسانی نقشه های پایه زمین شناسی سواحل گیلان، تهیه نقشه لرزه زمین ساخت استان، شناسایی پهنههای امید بخش معدنی ” طلا ” و نیز پایش مخاطراتی همچون رانش زمین، سیلاب، فرونشست و ناپایداری زمین خبر داد.
کاشف اسرار: جناب آقای رمضانی حساس، ضمن تشکر از وقتی که در اختیار ما قرار دادید در آغاز ، لطفاً ضمن معرفی کوتاه خود، درباره زمان انتصابتان به این سمت نیز توضیح بفرمایید.
پاسخ : بنده متولد سال ۱۳۵۹، اهل گیلان و صومعه سرا هستم و مدرک کارشناسی ارشد مهندسی معدن دارم. از اوایل سال ۱۴۰۲ مسئولیت مدیریتکل زمینشناسی و اکتشافات معدنی استان گیلان را بر عهده گرفتهام.
کاشف اسرار : توضیحی درباره پیشینه سازمان زمینشناسی و ادارهکل مربوطه در استان ارائه کنید
پاسخ : سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور دارای ۱۵ تا ۱۶ مرکز منطقهای است که یکی از این مراکز در استان گیلان مستقر است و استانهای گیلان، زنجان و قزوین را تحت پوشش قرار میدهد.
کاشف اسرار : هدف از انتصاب شما در این جایگاه چه بوده و اداره کل تحت مدیریت شما چه مأموریتی را دنبال میکند؟
پاسخ: مأموریت اصلی ما، همانند سایر مراکز سازمان، تولید و تکمیل اطلاعات پایه زمینشناسی و همچنین پوشش مخاطرات زمینشناختی در استان است. این مأموریت شامل تهیه نقشههای پایه، بررسی ساختار زمین، شناسایی گسلها، رانشها، سنگ افتها، زمینلرزهها، مطالعات آب، رسوب شناسی، ژئوشیمی، زمینشناسی دریایی و نیز پیجویی اولیه مواد معدنی است. هدف از این مسئولیت نیز آن بوده که اداره کل زمین شناسی گیلان بهصورت مؤثرتر در میان دستگاههای اجرایی استان شناخته شود و خدمات تخصصی آن در تصمیمسازیهای عمرانی، شهری و معدنی مورد استفاده قرار گیرد.
دادههای ما امروز بهصورت برخط و از طریق «پایگاه جامع دادههای علوم زمین کشور» برای تمام دستگاههای اجرایی، دانشگاهها و عموم مردم قابل دسترس است. با این حال، باید تأکید کنم که ما مرجع علمی هستیم و تولید کننده داده؛ اما ضمانت اجرایی این دادهها در دست دستگاههای متولی است
کاشف اسرار : دامنه مخاطبان و استفاده کنندگان از دادهها و نقشههای سازمان زمینشناسی چه دستگاهها و نهادهایی هستند؟
پاسخ: تقریباً همه دستگاههایی که پروژه اجرایی در بستر زمین دارند، به اطلاعات ما نیازمندند. از جمله استانداری، اداره کل راه و شهرسازی، بنیاد مسکن، میراث فرهنگی، مدیریت بحران، صمت، شهرکهای صنعتی، آب و فاضلاب، آب منطقهای، شرکت گاز، برق منطقهای، بنادر و سایر دستگاههای اجرایی. همه این مجموعهها برای اجرای طرحها و پروژههای خود به نقشههای پایه زمینشناسی و دادههای تخصصی نیاز دارند تا کارهای عمرانی، سازهای و خدماتی بر مبنای اطلاعات علمی انجام شود.
کاشف اسرار : میزان دسترسی عموم مردم، دانشگاهها و رسانهها به این دادهها چگونه است؟
پاسخ: بخش قابل توجهی از اطلاعات از طریق «پایگاه جامع دادههای علوم زمین کشور» بهصورت برخط در اختیار دستگاهها، مشاوران، دانشگاهها، پژوهشگران و عموم مردم قرار دارد. سازمان زمینشناسی یک نهاد حاکمیتی است و وظیفه آن تولید اطلاعات پایه است؛ بنابراین این دادهها در اصل محرمانه نیستند و دسترسی به آنها تا حد زیادی آزاد است. در موارد خاص که نیاز به اطلاعات دقیقتر یا مقیاسهای جزئیتر وجود داشته باشد، متقاضیان میتوانند از مسیر مکاتبه اداری پیگیری کنند.
کاشف اسرار : در سه سال اخیر چه اقدامات شاخصی در حوزه پایش مخاطرات طبیعی در گیلان انجام شده است؟
پاسخ: از سال ۱۴۰۲، نخستین اقدام ما بهروزرسانی نقشههای یکپنجاههزار سواحل گیلان از آستارا تا کیاشهر بود. این نقشهها در ۹ برگ تهیه شد و حوزههای مختلفی از جمله زمینشناسی، رسوبشناسی، ژئوشیمی و ژئومورفولوژی را پوشش میدهد. همچنین مطالعات بخش سفیدرود، از سد سفیدرود تا دهانه آن، آغاز شده و همچنان ادامه دارد. در این مطالعات، موضوعاتی همچون مخاطرات زمینلغزش، مهندسی زمین، آبهای زیرزمینی و سایر لایههای زمینشناختی مورد بررسی قرار میگیرد.
کاشف اسرار : تهیه نقشه لرزه زمین ساخت استان گیلان چه ویژگیهایی داشته است؟
پاسخ: سال گذشته نقشه لرزهزمینساخت استان گیلان بهطور کامل تهیه و در اختیار همه دستگاههای اجرایی قرار گرفت. بهدنبال آن، نامهای از سوی استاندار به دستگاههای اجرایی ابلاغ شد که هر پروژه عمرانی باید بر اساس مبانی این نقشه طراحی و اجرا شود. این نقشه آخرین وضعیت لرزهخیزی و گسلهای فعال استان را نشان میدهد و در آن، گسلهای مهمی همچون آستارا، رشت، خزر، البرز، لاهیجان و …شناسایی و مکانیابی شدهاند.
کاشف اسرار : منظور از گسل خزر که اشاره کردید چیست و این گسل در چه محدودهای قرار دارد؟
پاسخ: گسل خزر در امتداد رشتهکوه البرز و خط ساحلی شمال کشور قرار دارد و بخشی از آن وارد محدوده جغرافیایی گیلان میشود. این گسلها بهدلیل موقعیت زمینساختی استان، از اهمیت بالایی برخوردارند و در برنامهریزیهای عمرانی و ساختوساز باید بهطور جدی مورد توجه قرار گیرند.
کاشف اسرار : آیا گیلان در معرض فرو نشست زمین هم هست؟
پاسخ: خوش بختانه گیلان تاکنون مانند برخی استانهای دیگر کشور با بحران گسترده فرو نشست رو به رو نشده است؛ با این حال، به دلیل کاهش بارش در برخی دورهها و فشار بر آبهای زیر زمینی، ما شناسایی و پایش سفره های آب زیر زمینی را آغاز کردهایم. این مطالعات هم از نظر عمق و هم از نظر کیفیت منابع آب در دستور کار است.
کاشف اسرار : سهم گیلان از طرحهای ملی اکتشافات معدنی چه بوده است؟
پاسخ: در سال ۱۳۹۷ دو پهنه اکتشافی در گیلان تعریف شد؛ یکی در شرق استان، در محدوده جیرنده، دیلمان، سیاهکل و لاهیجان، و دیگری در غرب استان از رضوانشهر، ماسوله، ماسال تا بخش غربی سفیدرود. در این محدودهها پنج نقطه امید بخش درجهیک شامل ظرفیتهای طلا، مس و سرب و روی شناسایی شد. البته ادامه اکتشاف تفصیلی بهدلیل ملاحظات زیستمحیطی و محدودیتهای منابع طبیعی در مناطق جنگلی، با کندی مواجه شد.
کاشف اسرار : آیا میتوان گفت این ظرفیتها هنوز به مرحله بهره برداری اقتصادی نرسیدهاند؟
پاسخ: بله، در حال حاضر آنچه انجام شده در سطح پی جویی و شناسایی اولیه بوده است. برای ورود به مرحله اکتشاف تفصیلی، حفاری و تعیین عیار اقتصادی، نیاز به مجوزها و بررسیهای بیشتر وجود دارد. ما در این مرحله صرفاً به عنوان سازمان پیجو عمل میکنیم و اگر محدودهای مستعد تشخیص داده شود، گزارش اولیه تهیه و ارائه میشود. تصمیمگیری برای ادامه مسیر، به عوامل مختلفی از جمله ملاحظات زیست محیطی، منابع طبیعی و مجوزهای قانونی وابسته است.
کاشف اسرار : در خصوص رانش زمین و بارشهای شدید، ادارهکل چه هشدارهایی به دستگاههای اجرایی داده است؟
پاسخ: یکی از مهمترین پروژههای ما تهیه نقشه پهنهبندی خطر زمین لغزش در محدوده آزاد راه رشت – قزوین بوده که از محدوده پس از سد منجیل تا رستم آباد را در بر میگیرد. این نقشه به مدیریت بحران استانداری و اداره کل راه و شهرسازی ارائه شده است. علاوه بر این، از سال ۱۳۹۱ تاکنون بازدیدها و بررسیهای متعددی در نقاط مختلف استان انجام شده و بیش از ۲۰۰ تا ۳۰۰ مورد بازدید میدانی از زمینلغزشها و رخدادهای مشابه در استان داشتهایم.
کاشف اسرار : نظر کارشناسی اداره کل در پروژه های عمرانی تا چه حد الزام آور است؟
پاسخ: در بسیاری از طرحها، از ما استعلام میشود؛ از جمله در پروژههای راه سازی، خطوط لوله، طرحهای هادی روستایی و طرحهای توسعهای. ما گزارش علمی و کارشناسی خود را ارائه میدهیم، اما اجرای آن و الزام آور بودن نهایی، در اختیار دستگاههای متولی و کمیسیونهای مرتبط است. یعنی ما مرجع علمی و مشورتی هستیم و وظیفه مان تولید نظر کارشناسی است؛ اما پیگیری اجرایی در حوزه وظایف دستگاههای دیگر قرار دارد.
کاشف اسرار : مهمترین ظرفیتهای معدنی گیلان کداماند و چه عواملی مانع بهرهبرداری کامل از آنها شده است؟
پاسخ: گیلان از نظر ذخایر فلزی و غیرفلزی پتانسیلهای قابل توجهی دارد. در گذشته نیز معادنی مانند سرب و روی در محدودههایی چون اسپیلی و بیوزین وجود داشته و در محدودههای دیگری مانند ظرفیت مس شناسایی شده است. با این حال، حساسیتهای زیستمحیطی، جنگلی بودن بخش زیادی از استان، اولویتهای توسعهای گیلان بهعنوان استان گردشگری و کشاورزی و نیز ملاحظات منابع طبیعی، سبب شده بخش معدن با محدودیتهایی مواجه باشد.
کاشف اسرار : آیا در گیلان مناطقی وجود دارد که به دلیل حساسیت اکولوژیک یا منابع آب، ورود به چرخه اکتشاف و استخراج در آنها توصیه نشود؟
پاسخ: تقریباً کل گیلان دارای حساسیت اکولوژیک بالاست و هر گونه معدن کاری باید با احتیاط بسیار و رعایت کامل ضوابط زیست محیطی و منابع طبیعی انجام شود. البته این موضوع نباید بهمعنای توقف مطلق فعالیتهای معدنی تلقی شود. در بسیاری از کشورهای توسعه یافته نیز معدن کاری در شرایط حساس محیطی انجام میشود؛ اما با فناوری مناسب، نظارت دقیق و رعایت ضوابط فنی.
کاشف اسرار : همکاری اداره کل شما با شهرداری ها، بخشداری ها، فرمانداری ها، محیط زیست و مدیریت بحران در چه سطحی است؟
پاسخ: ارتباط ما با همه این دستگاهها مستقیم و مستمر است. هم تبادل اطلاعات داریم و هم در جلسات کارشناسی و مدیریتی شرکت میکنیم. هر زمان که موضوعی در حوزه توسعه شهری، روستایی، پسماند، منابع آب یا مخاطرات طبیعی مطرح باشد، از ما دعوت میشود و ما نیز اطلاعات تخصصی لازم را در اختیار آنها قرار میدهیم.
کاشف اسرار : مهمترین مطالبه امروز اداره کل زمین شناسی و اکتشافات معدنی گیلان از استانداری و دستگاههای اجرایی چیست؟
پاسخ: مهمترین مطالبه ما، تأمین نیروی انسانی متخصص و نیز تقویت اعتبارات و فضای اداری است. در حال حاضر ۱۴ نفر در این ادارهکل فعالیت میکنند که همگی از نیروهای متخصص با تحصیلات کارشناسی ارشد و دکترا هستند. با توجه به حجم بالای پروژهها، ما ظرفیت جذب نیروی بیشتری داریم و اگر این ظرفیت تکمیل شود، قطعاً در ارتقای خدمات تخصصی به استان بسیار مؤثر خواهد بود.
کاشف اسرار : در حال حاضر اداره کل شما در چند پروژه فعال مشغول کار است؟
پاسخ: در حال حاضر بیش از ۲۰ پروژه فعال در دست اجرا داریم. از جمله مطالعات ژئوشیمی و آلایندههای زیستمحیطی در رودسر و لنگرود، و نیز مطالعات جامع محدوده سراوان، رودخانههای زرجوب و گوهررود و تالاب انزلی. این پروژهها برای تصمیمسازی در حوزه محیط زیست، پسماند، احیای تالاب و مدیریت منابع طبیعی بسیار مهم هستند.
کاشف اسرار : سخن شما با مردم و مدیران چیست؟
پاسخ: پیام من این است که زمینشناسی صرفاً یک دانش دانشگاهی نیست، بلکه دانشی زیربنایی برای زندگی، سکونت، کشاورزی، صنعت، راهسازی و حفاظت از جان مردم است. اگر بستر زمین را نشناسیم، آسیب آن را خودمان پرداخت خواهیم کرد. امیدوارم همه دستگاههای اجرایی، مدیران و مردم بیش از گذشته به اهمیت این حوزه توجه کنند تا بتوانیم با اتکا به دانش تخصصی، توسعهای ایمنتر و پایدارتر برای گیلان رقم بزنیم .
کاشف اسرار : آیا گیلان در معرض فرونشست زمین هم هست؟
پاسخ:
خوش بختانه گیلان تاکنون مانند برخی استانهای دیگر کشور با بحران گسترده فرو نشست رو به رو نشده است؛ با این حال، به دلیل کاهش بارش در برخی دورهها و فشار بر آبهای زیر زمینی، ما شناسایی و پایش سفرههای آب زیر زمینی را آغاز کردهایم. این مطالعات هم از نظر عمق و هم از نظر کیفیت منابع آب در دستور کار است
کاشف اسرار : جناب آقای رمضانی حساس، با توجه به مصوبه حقوق شهروندی و تأکید بر پاسخگویی دستگاههای اجرایی، این پرسش مطرح است که چرا ادارهکل زمینشناسی و اکتشافات معدنی منطقه گیلان در حدود سه سال گذشته نشست خبری منظم و مستقل با اصحاب رسانه برگزار نکرده است؟
پاسخ: یکی از مهمترین دلایل، شرایط مدیریتی و تغییرات مکرر در سطح سازمان مرکزی بوده است. در سه سال گذشته چندین تغییر در سطح مدیریت سازمان زمینشناسی کشور رخ داده و همین موضوع باعث شده سیاستهای حوزه روابط عمومی و اطلاعرسانی دستخوش تغییر شود. در چنین شرایطی، طبیعی است که برگزاری نشستهای خبری مستقل در استانها نیز تابع چارچوبها، ملاحظات و سیاستهای ابلاغی از سوی مرکز باشد.
کاشف اسرار : آیا میتوان گفت محدودیت در برگزاری نشستهای خبری، صرفاً ناشی از تغییرات مدیریتی بوده یا حساسیت ذاتی موضوعات زمینشناسی نیز در این زمینه مؤثر بوده است؟
پاسخ: قطعاً ماهیت موضوعات زمینشناسی نیز در این مسئله مؤثر است. بخشی از مطالعات ما مربوط به مخاطراتی از جمله زمینلرزه، گسل، فرونشست، زمینلغزش و ناپایداریهای محیطی است. این مسائل بهطور طبیعی برای جامعه حساسیتزا هستند و گاهی انتشار نادرست یا فاقد چارچوب کارشناسی آنها میتواند موجب نگرانی عمومی، سوءبرداشت یا تبعات اجتماعی و اقتصادی شود. به همین دلیل، در برخی مقاطع سیاست سازمان بر این بوده که اطلاعرسانی در این حوزه با مدیریت و نظارت بیشتری از سوی سازمان مرکزی انجام شود.
کاشف اسرار : آیا این ملاحظات به این معناست که برخی اطلاعات فنی و هشدارهای تخصصی به دلیل نگرانی از بازتاب اجتماعی، رسانهای نمیشود؟
پاسخ: اطلاعات پایه زمینشناسی بهصورت کلی محرمانه نیست و از طریق پایگاه جامع دادههای علوم زمین کشور در دسترس دستگاههای اجرایی، مشاوران، دانشگاهها و حتی عموم مردم قرار دارد. اما در مورد برخی موضوعات حساس، از جمله مباحث مرتبط با زلزله، فرونشست یا ناپایداریهای خاص، طبیعی است که نحوه انتشار و بازتاب عمومی آنها نیازمند دقت، سیاستگذاری و مدیریت ارتباطی بیشتری باشد تا هم اطلاعرسانی علمی انجام شود و هم از ایجاد تشویش یا برداشتهای نادرست جلوگیری شود.
کاشف اسرار : برخی میگویند هشدارهای کارشناسی معمولاً زمانی جدی گرفته میشود که خسارت رخ داده باشد. آیا این نقد را وارد میدانید؟
پاسخ: در برخی موارد، متأسفانه توجه به هشدارهای کارشناسی پس از وقوع حادثه پررنگتر میشود. ما در حوزه مأموریتی خود، گزارش علمی و هشدار تخصصی را ارائه میکنیم، اما اجرای الزامات و پیگیریهای بعدی در اختیار دستگاههای متولی است. واقعیت این است که پس از بروز خسارت، حساسیت دستگاهها افزایش مییابد و همین موضوع باعث میشود توصیههای تخصصی با جدیت بیشتری دنبال شود.
کاشف اسرار – اشاره شد. آیا پیش از وقوع ” حادثه معدن خرشک شهرستان رودبار ” ، هشدارهای فنی ارائه شده بود؟
پاسخ: در برخی موارد، چه از سوی دستگاههای تخصصی استان و چه از سوی مراجع ناظر، هشدارهایی مطرح شده بود. با این حال، باید توجه داشت که شرایط اقلیمی و زمینشناختی گیلان با بسیاری از استانهای دیگر متفاوت است. بارشهای ناگهانی و سنگین، ناپایداری شیبها و ضرورت پایدارسازی سریع در برخی فعالیتهای معدنی، عواملی هستند که اگر به موقع مورد توجه قرار نگیرند، میتوانند خطرآفرین باشند. پس از حوادث معدنی اخیر در کشور نیز نظارتها در استان گیلان جدیتر شد و با مشارکت دستگاههای مختلف، معادن از حیث ایمنی مورد بررسی قرار گرفتند.
کاشف اسرار : در چنین شرایطی، آیا میتوان گفت شکاف میان دانش فنی زمینشناسی و تصمیمگیری اجرایی همچنان وجود دارد؟
پاسخ: این شکاف نسبت به گذشته کاهش یافته، اما بهطور کامل برطرف نشده است. خوشبختانه اکنون استعلام از ادارهکل زمینشناسی در بسیاری از طرحها و پروژهها افزایش یافته و دستگاهها در حوزههای مختلف، از توسعه شهری و روستایی گرفته تا پسماند، راهسازی، ساختوساز و فعالیتهای معدنی، بیشتر از قبل به دادههای تخصصی توجه نشان میدهند. با این حال، همچنان لازم است جایگاه پیوستهای زمینشناسی در تصمیمگیریهای اجرایی بیش از پیش تقویت شود.
کاشف اسرار : وضعیت نیروی انسانی اداره کل وضعیت چگونه است؟
پاسخ: ادارهکل از نظر منابع انسانی با محدودیت جدی مواجه است. در حالی که ظرفیت مصوب مجموعه ۵۸ نفر است، در حال حاضر حدود ۱۴ نیروی فعال در مجموعه حضور دارند که عمدتاً دارای مدارک کارشناسی ارشد و دکتری هستند. این فاصله معنادار میان ظرفیت مصوب و نیروی موجود، بر توان میدانی، سرعت اجرای پروژهها، توسعه خدمات و پوشش تخصصی استان اثر مستقیم دارد.
کاشف اسرار : آیا این محدودیتها بر حضور شهرستانی ادارهکل نیز اثر گذاشته است؟
پاسخ: بله. در حال حاضر ادارهکل فقط در مرکز استان مستقر است و در شهرستانها دفتر مستقل ندارد. محدودیت فضای اداری، کمبود نیرو و نبود سازوکار توسعه شهرستانی باعث شده دسترسی مستقیم و مستمر در سطح محلی آنگونه که باید شکل نگیرد. این در حالی است که با توجه به گستره مخاطرات زمینشناسی در گیلان، تقویت حضور محلی میتواند بسیار مؤثر باشد.
کاشف اسرار : در بخش پایانی گفتوگو، شما به کمرنگ بودن جایگاه زمینشناسی در استان اشاره داشتید. منظورتان دقیقاً چیست؟
پاسخ: منظور این است که شناخت زمین و مخاطرات آن هنوز به اندازه کافی در ذهن جامعه، نظام تصمیمگیری و حتی بخشی از ساختار آموزشی نهادینه نشده است. در حالی که کشاورزی، سکونت، راهسازی، گردشگری، صنعت، جنگل، منابع آب و محیط زیست همگی بر بستر زمین شکل میگیرند، بیتوجهی به شناخت زمین میتواند هزینههای چند برابری تحمیل کند. ما معتقدیم زمینشناسی نباید یک موضوع حاشیهای یا صرفاً فنی تلقی شود، بلکه باید بهعنوان یکی از پایههای اصلی توسعه پایدار و ایمنی مورد توجه قرار گیرد.
پایان پیام