کاشف اسرار – میراث فرهنگی هر سرزمین، شناسنامه، ریشه و پشتوانه معنوی آن جامعه است. در میان بافت‌های تاریخی و ارزش‌های کالبدی شهرهای ایران، بناهای اقامتی قدیمی و مسافرخانه‌های کهن که روزگاری پذیرای مسافران و شاهد جریان زندگی اصیل اجتماعی بوده‌اند، گنجینه‌هایی بی‌بدیل از هنر معماری بومی، تلفیق مصالح سنتی و چوب، و حافظه مشترک شهری به شمار می‌روند.

به گزارش پایگاه خبری و تحلیلی کاشف اسرار ، یکی از این آثار شاخص معماری گیلان، مسافرخانه فرد واقع در شهر رشت، خیابان امام خمینی، نبش کوچه حاج وکیل و دقیقاً روبه‌روی ساختمان تاریخی آذربانی است؛ بنایی با اصالت که فرایند نجات و پاسداری قانونی آن در اردیبهشت‌ماه سال ۱۳۹۹ در شورای ثبت آثار تاریخی استان گیلان مطرح و با نظر کارشناسی تایید شد و نهایتاً در ۱۹ خردادماه همان سال ۱۳۹۹ در شورای سیاست‌گذاری ثبت کشور به عنوان یک اثر ملی به ثبت رسمی رسید.

با این وجود، با گذشت چند سال از ثبت قطعی آن در فهرست آثار ملی ایران، کالبد این بنا اکنون به بحرانی‌ترین وضعیت تاریخی خود رسیده و عملاً در آستانه نابودی کامل قرار گرفته است و شائبه تخریب عمدی قسمتی از بنا طی روزهای گذشته وجود دارد که نیازمند بررسی توسط کارشناسان متخصص است .

بررسی و تطبیق مستندات تصویری این بنا پیش از تخریب با تصاویر ثبت‌شده در ساعات اخیر، ابعاد یک فاجعه ساختاری آشکار را پیش چشم می‌گذارد.

در تصاویر دوره سلامت بنا، مسافر خانه فرد ساختمانی دو طبقه و سر پا با بام سنتی سفال‌ پوش، شیب‌ بندی بومی، ردیف پنجره‌های چوبی ارسی‌مانند، پیش‌ آمدگی‌ های اصیل و ایوان و لمبه‌ کوبی‌های ظریف بود که چشم‌ انداز پیاده‌ راه و راسته خیابان امام را هویت می‌ بخشید. اما در تصاویر تازه ثبت‌ شده پس از تخریب، سقف شیروانی و اسکلت اصلی تیرهای چوبی طبقه دوم به‌ کلی فرو ریخته و تیرهای فرسوده سقف زیر آسمان باز رها شده‌اند.

بالکن‌ها و جان‌ پناه‌ ها در هم شکسته‌ اند، نمای فوقانی فرو ریخته و در طبقه همکف نیز با کشیده شدن داربست‌ های فلزی، نصب ناهمگون حفاظ‌ ها، سایبان‌ ها و تابلوهای تبلیغاتی مغازه‌ها، حریم منظری و یک پارچگی کالبدی این اثر تاریخی به‌ طور کامل پایمال شده است.

این میزان از آسیب ساختاری نشان می‌دهد که این تخریب نه صرفاً یک فرسایش طبیعی، بلکه نتیجه رها شدگی ممتد چند ساله، فقدان اقدامات حفاظتی اضطراری برای مهار بارش‌ های مداوم باران در گیلان و عدم نظارت مؤثر حاکمیتی بر کاربری‌های طبقه زیرین و احتمال تخریب عمدی است.

در این میان، نوک پیکان مطالبه‌ گری شفاف رسانه‌ ای متوجه معاونت میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گیلان و مشخصاً مدیریت اداره میراث فرهنگی شهرستان رشت است. اثری که از خردادماه سال ۱۳۹۹ دارای شماره و شناسنامه ثبت ملی بوده، بیش از هر چیز مستلزم مراقبت مستمر، تخصیص اعتبارات رفع خطر، تعیین تکلیف حریم حفاظتی، و الزام مالکان و مستأجران به رعایت ضوابط مصوب میراث فرهنگی بود.

تبدیل شدن ثبت ملی به یک رویداد بایگانی‌شده بر روی کاغذ و بی‌ تفاوتی در قبال فرو ریختن تدریجی و مداوم بنا در قلب شهر رشت، به هیچ روی پذیرفتنی نیست . سرپرست اداره میراث فرهنگی شهرستان رشت باید به روشنی به افکار عمومی و اصحاب رسانه پاسخ دهد که در دوران مدیریت خود چه اقدامات ملموس، حقوقی و نظارتی برای جلوگیری از آوار شدن سقف چوبی و رفع مداخلات تجاری ناهماهنگ در این اثر ملی انجام داده است و دلایل این انفعال و احتمال تخریب عمدی در برابر ویرانی یکی از معدود یادگارهای دوره قاجار و پهلوی شهر رشت چیست ؟

از نقطه نظر حقوق کیفری، تخریب اموال و ابنیه تاریخی ثبت‌ شده در سیاهه آثار ملی نه یک تخلف ساختمانی ساده، بلکه جرمی با جنبه عمومی و مجازات‌ های سنگین در محاکم قضایی است.

کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) مصوب ۱۳۷۵ در این باره شفافیت کامل دارد. ماده ۵۵۸ این قانون صراحتاً اشعار می‌دارد : هر کس به تمام یا قسمتی از ابنیه، اماکن، محوطه‌ ها و مجموعه‌ های فرهنگی-تاریخی یا مذهبی که در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است، یا تزئینات، ملحقات، تأسیسات، اشیاء و لوازم و خطوط و نقوش منصوب یا موجود در اماکن مذکور خرابی وارد آورد، علاوه بر جبران خسارات وارده، به حبس از یک الی ده سال محکوم می‌شود.

همچنین ماده ۵۶۰ همین قانون تصریح کرده است که هر کس بدون اجازه یا با تخلف از ضوابط مصوب، در حریم آثار فرهنگی-تاریخی مبادرت به عملیاتی نماید که سبب تزلزل بنیان آن‌ ها شود یا در نتیجه آن به آثار و بناهای مذکور خرابی یا لطمه وارد آید، علاوه بر رفع آثار تخلف و پرداخت خسارت، به یک تا سه سال حبس محکوم خواهد شد.

علاوه بر این، طبق ماده ۵۶۷ قانون مجازات اسلامی، وزارت میراث فرهنگی نسبت به جرائم مذکور در این فصل به عنوان شاکی یا مدعی خصوصی شناخته می‌شود و دستگاه متولی قانوناً مکلف به اعلام جرم رسمی و تعقیب کیفری خاطیان است ؛ بنابراین هر گونه مسامحه یا تأخیر اداری در طرح شکواییه قضایی علیه عاملان ، مسببان و مالکان متخلف ، نقض آشکار وظایف نظارتی به حساب می‌آید.

حرمت پایمال کردن میراث عمومی و نابودی ثروت‌های فرهنگی ریشه در آموزه‌ های محکم دینی دارد . قرآن کریم در آیه ۵۶ سوره مبارکه اعراف هشداری صریح و همیشگی می‌دهد : « وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ»؛ هشداری روشن که هر گونه تباهی ، فساد انگیزی و تخریب آن چه با رنج و هنر گذشتگان برای قوام جامعه اصلاح و استوار شده است را مذموم و ناروا می‌ شمارد .

در پایان باید تصریح کرد که مسافرخانه فرد در نبش کوچه حاج وکیل و روبه‌روی ساختمان تاریخی آذربانی، صرفاً تکه‌ای از چوب و آجر کهنه نیست، بلکه شناسنامه زنده و خاطره هویتی مردم رشت است. این اثر که پرونده آن در اردیبهشت ۱۳۹۹ در استان تایید و در ۱۹ خرداد ۱۳۹۹ در سطح ملی ثبت قطعی شد، امروز قربانی سال‌ها غفلت شده است.

اکنون انتظار قطعی و فوری افکار عمومی استان گیلان از  ” حسین رفیعیان ” سرپرست معاونت میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی استان و هم چنین ” سکینه رضایی دوست مطلق ” مدیره اداره شهرستان رشت ”  آن این است که بدون فوت وقت، با ورود به موقعیت بنا، توقف هر گونه تصرف غیر مجاز در طبقه همکف، اقامه دعوای کیفری بر اساس مواد ۵۵۸ و ۵۶۰ قانون مجازات اسلامی، و پیاده‌ سازی سازه نگهبان و پوشش اضطراری بام، مانع از محو کامل این اثر ثبت ملی شوند؛ پیش از آنکه با شروع بارندگی‌های سنگین، آخرین دیواره‌های ایستاده مسافرخانه فرد نیز برای همیشه بر زمین فرو ریزد.